Bliss

We kennen allemaal de weldoende eigenschappen van een lekker warm aromatisch bad en het is geen geheim dat een lichaamsmassage met essentiële oliën je helemaal kan oppeppen of ontspannen. In de sauna of het Turks bad voelen we onze luchtwegen opengaan dankzij de dampen van eucalyptus die zich verspreiden. De beste en duurste parfums hebben hun geur te danken aan het gesofistikeerd gebruik van essentiële oliën. En veel mensen weten al dat een paar druppeltjes tea tree essentiële olie wonderen kunnen doen voor puistjes of kleine wondjes. Maar hoe komt het dat aromatische of essentiële oliën zo’n krachtige en veelzijdige werking hebben? En wat maakt hen zo bijzonder?

Overal ter wereld gebruiken mensen van alle beschavingen al eeuwenlang planten voor gezondheidsdoeleinden. De fytotherapie heeft inmiddels een vaste plaats verworven in de alternatieve geneeskunde. Binnen deze plantengeneeskunde neemt de aromatherapie – het gebruik van essentiële oliën voor de behandeling van ziekten en aandoeningen – een heel bijzondere plaats in. Slechts tien procent van de ongeveer achthonderdduizend plantensoorten die bestaan, zijn geschikt om een essentiële olie uit te distilleren. Alleen een zeldzaam aantal aromatische planten is in staat om deze vluchtige stoffen aan te maken.

Concentratie van het beste van de plant

Essentiële oliën, aromatische oliën of etherische oliën zijn drie verschillende namen voor de vluchtige olie die in alle planten en bomen aanwezig is. Elk van deze drie namen vertelt iets over de kenmerken van deze oliën. Ze zijn essentieel of noodzakelijk, want zonder deze olie kan een plant niet leven. Ze zijn etherisch of vluchtig: hun eigenschappen ‘vervliegen’ vlug, eens blootgesteld aan de lucht. En ze zijn aromatisch: elke plant heeft zijn kenmerkende geur te danken aan de aromatische oliën die hij bevat. De essentiële oliën vormen als het ware de ziel van een plant: ze concentreren het beste van wat een plant te bieden heeft.

Er zijn enkele botanische families die specifiek aromatisch zijn. De gekendste zijn de Lamiaceae (Labiatae of Lipbloemfamilie, waaronder verschillende soorten lavendel, tijm, rozemarijn, oregano, marjolein e.a.), de Myrtaceae (Mirtefamilie, met o.m. eucalyptus, tea tree, niaouli, cajeput), de Lauraceae (Laurierfamilie), de Asteraceae (Composietenfamilie, met de verschillende soorten kamille, duizendblad e.a.), de Apiaceae (Umbelliferae of Schermbloemenfamilie, waaronder anijs, venkel, engelwortel, koriander), de Abietaceae (Pinaceae of Dennenfamilie, die wordt vertegenwoordigd door dennen, sparren, ceders en andere), de Poaceae (Gramineae of Grassenfamilie, met citronella, vetyver), de Cupressaceae (Cypresfamilie) en de Rutacea (Wijnruitfamilie, met citrusbomen als citroen, mandarijn, bergamot, limoen, zoete en bittere sinaasappel). Al deze plantenfamilies hebben kleine orgaantjes of ‘kliertjes’ die vluchtige bestanddelen afscheiden, verspreid over de verschillende delen van de plant, in diverse verhoudingen en in een variërende samenstelling.

De essentiële oliën worden gedistilleerd uit het deel van de plant waarin ze het meest geconcentreerd zijn. Soms is dit in de bloemen of bloemtoppen (zoals bij rozen, in de blaadjes), soms in de vrucht of in de schil (zoals bij sinaasappel), maar ook in de zaden, bladeren (bij eucalyptus), het hout (bijvoorbeeld bij ceder en sandel), de schors (bij kaneel), de naalden (bij den) of de wortels (bij vetyver, engelwortel). Het volume aan plantenmateriaal dat nodig is om essentiële olie van goede kwaliteit te verkrijgen is aanzienlijk, en dit verklaart ook waarom essentiële olie soms erg duur is. Zo heeft men bijvoorbeeld vierduizend kilogram rozenblaadjes nodig (het equivalent van één hectare rozenteelt!) om één liter essentiële olie te verkrijgen. Voor een liter essentiële olie van Lavendula officinalis zijn 150 kilo bloemtoppen nodig. Bovendien moet de pluk van alle aromatische bloemen en planten met de grootste omzichtigheid en in welbepaalde omstandigheden (soms op specifieke tijdstippen) gebeuren om optimale kwaliteit te garanderen.

Van Avicenna tot Gattefossé

De term ‘aromatherapie’ werd voor het eerst gebruikt door de Franse apotheker René-Maurice Gattefossé in 1928, maar het gebruik van aromatische planten voor gezondheidsdoeleinden is al meer dan dertigduizend jaar oud. De Aboriginals in Australië waren grote gebruikers van de verschillende soorten Melaleuca (niaouli, tea tree, cajeput), waarvan de essentiële oliën van groot belang zijn in de huidige aromatische geneeskunde. In India beschouwt men essentiële oliën als ‘prana’ (levensadem) en is de ayurvedische geneeskunde al eeuwenlang gekend omwille van zijn therapeutisch gebruik van aromatische planten. De oude Egyptenaren wisten bijzonder veel over essentiële oliën, die ze onder meer gebruikten voor het balsemen van hun doden, voor lichaamsverzorging en als basisingrediënt voor hun parfums. De Egyptenaren gaven hun kennis door aan de Grieken, die ze op hun beurt doorgaven aan de Romeinen, die in hun bekende badcultuur royaal gebruik maakten van essentiële oliën. Het waren echter de Arabieren die aan de basis lagen van het wijdverspreide gebruik ervan. De vermaarde Arabische arts Avicenna ontwikkelde rond het jaar 1000 een distilleerkolf voor de winning van essentiële oliën. Zijn distillatiemethode wordt tot vandaag de dag nog gebruikt. In Europa werd Frankrijk het centrum bij uitstek van de industriële winning door stoomdistillatie. Dankzij René-Maurice Gattefossé, die de antibacteriële werking van essentiële oliën ontdekte en jarenlang bestudeerde, werd het gebruik van essentiële oliën populair. In 1975 introduceerde de internationaal gerenommeerde aromatoloog Pierre Franchomme het begrip ‘chemotype’, dit is het ‘chemische ras’ van de plantensoort. De kennis van het chemotype zorgde voor een verfijning van de aromatherapie, waardoor betere resultaten konden worden bereikt. Stilaan maar zeker erkent de wetenschap nu de vele toepassingsmoge lijkheden van essentiële of aromatische oliën voor onze gezondheid en begint men te spreken over ‘aromatische geneeskunde’.

Hoe werkt het?

Elke essentiële olie heeft zijn specifieke eigenschappen om dagelijkse kwaaltjes en aandoeningen te verhelpen of behandelen, maar een gemeenschappelijk kenmerk van al deze oliën is dat ze heel gemakkelijk in de huid dringen. Via de bloedvaten dringen ze door tot in de organen en zo kunnen ze therapeutisch gebruikt worden. Ze werken ontgiftend, revitaliserend en ontstekingsremmend. Meestal worden essentiële oliën uitwendig gebruikt (vermengd in natuurlijke, koudgeperste massageolie of in een kompres), maar ze kunnen ook worden geïnhaleerd (via een verstuiver of een dampbad). Een aantal essentiële oliën kunnen oraal worden ingenomen of sublinguaal (onder de tong) gebruikt. Een groot aantal essentiële oliën heeft een antibacteriële en antivirale werking en kan ingezet worden om het immuunsysteem te stimuleren. Bij huidaandoeningen werken ze wondhelend en ontsmettend. Essentiële oliën kunnen een invloed uitoefenen op je stemmingen en emoties. De vluchtige aromatische moleculen worden opgevangen door duizenden chemoreceptoren in het neusslijmvlies. De signalen worden doorgestuurd naar het geurcentrum in de hersenen. Fysiologisch gezien hebben de oliën een invloed op de zenuwbanen die de organen en weefsels beheren en besturen en kunnen ze een positieve invloed uitoefenen op de hormoonhuishouding. Ze bezitten ook evenwichtsherstellende eigenschappen voor verschillende lichaamsfuncties: de gewrichten, de spijsvertering, de hersenen. Een aantal oliën heeft opwekkende, vitaliserende eigenschappen, andere hebben kalmerende, relaxerende effecten. Regelmatig gebruik van essentiële oliën verbetert de gezondheid en het welzijn in het algemeen.

Hoe te gebruiken?

De meest gebruikte manier om de kracht en werking van essentiële oliën te ervaren, is ze te verstuiven of verdampen. Eucalyptus wordt vaak gebruikt in verdampers in de slaapkamer om ademhalingsproblemen te verzachten of behandelen, lavendel kan dienen om een aangename, rustgevende sfeer te verspreiden, citronella of citroengras zuivert de lucht en houdt muggen tegen, een dampbad met eucalyptus kan wonderen doen bij keel- en sinusinfecties. Ook in de wellnesswereld (vooral in baden en bij massages) wordt overvloedig gebruik gemaakt van essentiële oliën. Het gebruik van essentiële olie in een bad heeft een dubbel effect: je inhaleert de aroma’s langs je neus en via de huid dringt de olie tot diep in je lichaam. Voor massages wordt essentiële olie verdund met een natuurlijke basisolie (bijvoorbeeld amandel-, olijf-, argan-, jojoba-, tarwekiemolie). Ook hier worden de geuren van de essentiële olie ingeademd en tegelijk door de huid opgenomen. Voor bepaalde aandoeningen kunnen warme of koude kompressen met essentiële oliën soelaas bieden. Met uitzondering van lavendel en tea tree kunnen essentiële oliën niet onverdund op de huid worden gebruikt omdat ze de huid kunnen irriteren. Tea tree olie met zijn ontsmettende en pijnstillende eigenschappen kan bijvoorbeeld wel met een wattenstaafje rechtstreeks op puistjes, zweertjes, kleine snijwondjes of brandwondjes aangebracht worden. Het is aangeraden om inwendig gebruik van essentiële oliën voor specifieke genezende toepassingen enkel onder toezicht van een ervaren therapeut te doen. De werkingskracht kan samengaan met een zekere toxiciteit bij ondoordacht of onoordeelkundig gebruik. Inwendig gebruik is afgeraden bij kinderen en zwangere vrouwen. Zelfmedicatie is ten strengste af te raden.

Hoe kies je essentiële oliën?

De kwaliteit van een essentiële olie is afhankelijk van verschillende factoren. De manier waarop de distillatie gebeurt, bepaalt in hoge mate de kwaliteit van het eindproduct. Elke plantensoort vraagt een specifiek procédé en de distillatie vereist een grondige kennis van de aromatische plant. De essentiële olie moet 100 % natuurlijk zijn (dit wil zeggen: niet gedenatureerd met synthetische moleculen) en 100 % zuiver (dit wil zeggen: niet vermengd met essentiële oliën van andere plantensoorten of met andere oliën). Een goed voorbeeld van een niet 100 % zuivere essentiële olie is lavendel, waar aan de essentiële olie van echte lavendel vaak goedkopere lavandin wordt toegevoegd om het rendement te verhogen. De benaming ‘100 % zuiver en natuurlijk’ garandeert dat de essentiële olie uitsluitend afkomstig is van de plant die op het etiket is aangeduid en dat ze geen enkele vermenging of chemische wijziging heeft ondergaan en geen enkel additief bevat. Let ook op de duidelijke vermelding van het chemotype (het biochemisch ras). Het chemotype, gekoppeld aan de Latijnse wetenschappelijke benaming, geeft inzicht in de specifieke werking. De duidelijkheid over het chemotype is belangrijk omdat een en dezelfde plantensoort verschillende essentiële oliën kan voortbrengen, afhankelijk van de biotoop waarin de plant groeide (de bodemsoort, de hoogte, de hoeveelheid zon, de weersomstandigheden e.a.). Het welslagen van een therapie kan staan of vallen met het gebruik van het juiste of verkeerde chemotype en het is dus van groot belang dat je het chemotype kent en het juiste chemotype gebruikt, wil je successen bereiken met aromatherapie.

Kijk op de verpakking ook naar de vermelding van het land van herkomst en het deel van de plant dat werd gebruikt, naar de extractiemethode (het allerbeste is een trage stoomdistillatie onder lage druk of koude persing). Vermeldt het label ‘bio’, dan houdt dit in dat de essentiële olie afkomstig is van planten, bloemen of bomen die biologisch geteeld zijn, zonder gebruik van pesticiden of andere chemische stoffen. Een biolabel is dus een extra troef voor zuiverheid.

Essentiële oliën zijn zeer vluchtig. Ze verliezen geleidelijk hun werking als je het flesje niet goed sluit. Ze zijn erg gevoelig voor licht. Om te vermijden dat de biochemische structuur wordt aangetast, moeten ze worden bewaard in een donker flesje. Als aan deze voorwaarden is voldaan, blijven hun eigenschappen minstens vijf jaar behouden. •

Tips en weetjes

• Alleen 100 % zuivere en natuurlijke essentiële oliën hebben een therapeutisch effect. Let op voor merken waarbij verschillende oliën worden gemengd en versneden. Ook synthetische oliën kunnen nooit de gewenste effecten geven.
• Gebruik best niet meer dan drie tot maximaal zes verschillende essentiële oliën tegelijkertijd. Je neus geraakt snel verzadigd bij blootstelling aan een veelheid van geuren.
• Bewaar essentiële oliën altijd op een koele, droge en donkere plaats. De hoge vochtigheidsgraad van een badkamer is niet geschikt. Een slaapkamerkast is ideaal.
• Essentiële oliën zijn verschillend van kleur en dikte: sommige soorten zijn bijna zo dun als water (bvb pepermunt, rozemarijn), andere zijn zo dik als stroop (bvb mirre, patchouli). Sommige oliën zijn kleurloos, andere hebben een kleur die varieert van geel tot groen.
• Bij het mengen van etherische oliën met een basisolie kan de oplossing variëren van 1 tot 5 %, afhankelijk van de olie en het therapeutisch gebruik. Een verhouding van 2 % is bij de meeste oliën gebruikelijk, dwz 20 druppels essentiële olie op een flesje van 50 ml basisolie.
• Sommige essentiële oliën hebben een fotosensibiliserende werking (bvb bergamot, citroen, mandarijn). Gebruik je deze oliën, wees dan voorzichtig als je je blootstelt aan de zon.
• Om allergische reacties te voorkomen, is het aangeraden om voor elk gebruik een test te doen en een kleine druppeltje aan te brengen op de binnenkant van je elleboog.

Foto's

•