Zuivert de lucht door gebruik van essentiële oliën?

In de VS is de kwalijke luchtkwaliteit aangewezen als een van de vijf grootste en voornaamste risico's voor de gezondheid. 'De slechte kwaliteit van de lucht in huizen, kantoren en scholen' zo stelt het Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) op grond van onderzoek vast, 'vormt een van de grootste bedreigingen voor onze gezondheid.

Door onder meer gebrek aan ventilatie, isolatie, vocht, aanwezigheid van huisdieren en huisstofmijt, sigarettenrook, chemische stoffen, microben (schimmelsporen, bacteriën en virussen) wordt de binnenlucht vervuild. Vervuilde lucht bevat per definitie al meer ziekmakende microben. Vooral in gesloten ruimten waar de hele dag de airconditioning zoemt en geen raam open kan, vormt vervuilde lucht met bacteriën, schimmels en virussen een bedreiging voor onze gezondheid. Uiteenlopende klachten kunnen het gevolg zijn: hoofdpijn, geïrriteerde slijmvliezen (luchtwegen, ogen, neus), astma, allergie, slapeloosheid en vermoeidheid. Over de oorzaken van deze klachten, soms aangeduid als het 'sickbuilding syndrome', wordt al jaren druk gespeculeerd. Onderzoek van de Utrechtse microbioloog dr. K.B. Teeuw heeft laten zien dat er een duidelijk verband bestaat tussen de hoeveelheid bacteriële gifstoffen (endotoxinen) en de last die men heeft van ontstoken ogen, de neus en de bovenste luchtwegen. Het is mogelijk dat ook schimmelsporen in de droge lucht zich verspreiden en hun ziekmakende werking kunnen doen.

Hoe verbeter je de luchtkwaliteit thuis en op het werk?

Uiteraard is een goede ventilatie een eerste vereiste om de omgeving van nieuwe lucht (en zuurstof) te voorzien. Om lichamelijke klachten te voorkomen, raadt de Building Research Establishment (BRE) in Engeland aan de lucht in huis om de twee uur te verversen. Verbazend is het dat veel werkruimten in zorgcentra, maar ook praktijkruimten midden in een gebouw zijn gesitueerd, waardoor ventilatie praktisch onmogelijk is. Daarnaast zijn er een aantal mechanische apparaten op de markt die ook voor een verbetering van de lucht zorg dragen. Ziekmakende microben en andere vervuilende stoffen in de lucht worden verwijderd door onder meer het gebruik van filters en door middel van ionisatie.

Essentiële oliën

Een goedkoper alternatief is het gebruik van essentiële oliën. Essentiële oliën zijn natuurlijke microbendodende stoffen die in staat zijn de meeste bacteriën, virussen en schimmels uit te schakelen. Eén belangrijke verklaring voor deze eigenschap van essentiële oliën is hun vermogen de celmembraan binnen te dringen en de stofwisseling in de cel te beïnvloeden. Zo kunnen bacteriën en zelfs virussen onschadelijk worden gemaakt. Deze microben krijgen geen kans meer zich te vermeerderen. Dit binnendringen in de cel door essentiële oliën is mogelijk, doordat oliën een lipofiel (vetminnend) karakter hebben en uit bestanddelen bestaan met zeer kleine moleculen. Omdat celmembranen deels opgebouwd zijn uit zogenaamde fosfolipiden, is het voor essentiële oliën of bestanddelen van essentiële oliën niet moeilijk de celmembraan binnen te dringen. Al in 1955 werd geconstateerd dat essentiële oliën effectief waren in het controleren van het aantal bacteriën in de lucht. Keller en Kober ontdekten dat essentiële oliën effectief waren in het controleren van het aantal bacteriën in de lucht. Zij vonden 21 essentiële oliën die, als ze gesprayd werden in een gesloten ruimte, de aanwezigheid van de belangrijkste, gezondheidklachten veroorzakende, microben verminderden of totaal elimineerden.

Effectieve essentiële oliën met antiseptische werking

Als we kijken welke chemische verbindingen in essentiële oliën zorg dragen voor de antiseptische werking in de lucht, zijn het vooral de lichte moleculen die snel kunnen verdampen en zich tamelijk snel in de lucht kunnen verspreiden. Het zijn zogenaamde monoterpeen verbindingen in essentiële oliën die een krachtige microbendodende en luchtzuiverende werking bezitten.

Alle oliën uit de dennenfamilie (Pinaceae) en de citrusfamilie (Rutaceae) bevatten hoge percentages monoterpenen in hunoliën, waardoor ze sterk antiseptisch in de lucht werken. Het zijn allemaal heerlijk ruikende oliën die men ruimschoots kan verdampen. Maar ook een olie als olibanum of wierook (Boswelliacarterii) bevat hoge percentages monoterpenen. Een anderegroep bestanddelen in essentiële oliën die effectief de lucht kunnen zuiveren, zijn de fenolengroep. Uit onderzoek is gebleken dat bergbonenkruid (Satureja montana) een van de meestactieve oliën is die bacteriën in de lucht bestrijden. Deze olie met een zeer hoog gehalte aan fenolen heeft zelfs een dodelijk effect op de Stafylococcus aureus. Zij zorgt voor een zeer sterkevermindering van de hoeveelheid bacteriën die praktisch gelijk ligt met de totale disinfectie met formol, een ontsmettingsmiddel met formaldehyde dat onder meer in ziekenhuizen wordt gebruikt. Andere oliën met een hoog gehalte aan fenolen zijn oregano, tijm en kruidnagel. Het zijn sterk ruikende oliën die men voor gebruik in een geurlamp goed kan vermengen met frisse citrusoliën. Door de luchtzuiverende werking zijn alle bovengenoemde oliën zeer geschikt in de ziekenkamer of in de herstelperiode na ziekte. De afweer tegen schadelijke en ziekmakende bacteriën en virussen is dan laag. Door het vernietigen van ziekmakende microben kunnen mensen zich sneller herstellen.

'Sickbuilding-syndrome' bestrijden

Dat essentiële oliën ook al op relatief grote schaal ingezet worden om de luchtkwaliteit te verbeteren, is te zien in Australië. In dat land heeft het sickbuildingsyndrome tot een hoog ziekteverzuim geleid. Hier is een middel ontwikkeld – Bactigas - dat aangesloten wordt op het airconditioningsysteem. Dit middel bevat onder meer tea tree (Melaleuca alternifolia)olie. Op gezette tijden wordt dit middel in het systeem gespoten. Opmerkelijk is dat de schimmelsporen in de lucht voor een groot deel verminderen en/of verdwijnen. Mensen voelen zich beter en worden minder snel ziek. Naast het vernietigen van schimmelsporen zorgt Bactigas ook voor een schonere lucht met minder ziekmakende bacteriën en virussen. Tea tree bevat veel actieve bestanddelen zoals terpineen-4-ol en allerlei monoterpenen. Een ander voorbeeld is te vinden in verschillende Engelse ziekenhuizen. Met name op afdelingen met een grote kans op infectie, zoals bij brandwonden, wordt dennenolie verspreid. Alleen al door verdamping van oliën wordt de kans op infecties sterk verkleind.

Negatieve ionen

Een bijkomend voordeel bij het gebruik van essentiële oliën is een verhoging van het aantal negatieve ionen in de lucht waardoor er minder bacteriegroei zal plaatsvinden. Negatieve ionen zijn de 'vitamines van de lucht'. Deze luchtmoleculen met negatieve lading binden zich aan verontreinigende (positieve) deeltjes die vervolgens neerslaan op de grond. Deze werking is vooral bekend van dennenolie. Door deze oliën te verdampen worden meer negatieve ionen ingeademd, waardoor het bloed meer zuurstof kan opnemen en allergische reacties verminderen door een daling van het histamineniveau. Negatieve ionen zorgen er ook voor dat het humeur van mensen verbetert. Positieve ionen zijn altijd in de lucht vlak voor een onweer en bij grote mensenmassa's. Het kan gevoelens van benauwdheid, onrust en angst veroorzaken. In wachtkamers van artsen en tandartsen staan vaak zogenaamde ionisators. Deze brengen mechanisch negatieve ionen in de lucht, zodat de patiënten zoveel mogelijk kunnen ontspannen en vrij kunnen ademen. Verdampen van dennenolie geeft dus hetzelfde effect. Het extra voordeel is dat de ruimte aangenaam gearomatiseerd wordt met een zachte dennengeur.

Geur en atmosfeer

Naast de luchtzuiverende werking, zorgen essentiële oliën voor een aangename sfeer. In Japan wordt dit gegeven op het werk slim ingezet. In veel bedrijven worden de hele dag geuren verdampt, zodat de mensen zich prettig voelen, minder snel ziek worden en een hogere arbeidsproductie hebben. In de ochtend worden er frisse citrusgeuren verdampt die langzamerhand overgaan in hout- en bloemengeuren. De werkdag wordt afgesloten met de al bekende citrusgeur. Het systeem schijnt zeer bevredigend te functioneren. Het wegnemen van onaangename geuren is natuurlijk ook een prettige werking van essentiële oliën. Zo zouden ziekenhuizen eigenlijk veel meer gebruik kunnen maken van essentiële oliën. Sterk geurende oliën als lemongrass, litsea, kruidnagel en kaneel zijn voor dit doel goed te gebruiken. Dit is ook het grote voordeel van aromatherapie. Het therapeutische gebruik van essentiële oliën wordt versterkt door de geur, die nooit neutraal is en waarop mensen altijd reageren. Dit is dan ook de bijzondere meerwaarde van essentiële oliën.

Tekst: Met dank aan: Chi International bv Drs. Harmen Rijpkema -Aromatherapeut en medisch antropoloog